Qida etiketi tələbləri: hansı məlumat vacibdir

Qida etiketi tələbləri sadə bir məqsəd güdür: etiket alıcının üç sualına cavab verməlidir. Bu məhsul nədir, tərkibində nə var və nə vaxta qədər yararlıdır? Azərbaycanda bu tələblərin əsasını 2022-ci il 5 may tarixli «Qida təhlükəsizliyi haqqında» Qanun qoyur. Qanunun 17-ci maddəsinə görə etiket məhsulun adını, tərkibini, miqdarını, tarixlərini, saxlanma şəraitini, allergenləri və istehsalçını göstərməlidir. Bundan əlavə, məlumat dəqiq, aydın və alıcı üçün başa düşülən olmalıdır.

Etiket.az komandası olaraq biz 2014-cü ildən Bakıda etiket hazırlayırıq və hər gün istehsalçıların maketləri ilə işləyirik. Məhz buna görə də bu yazıda məcburi məlumatları, tez-tez rastlaşdığımız səhvləri və çapdan əvvəl yoxlama siyahısını topladıq. Hazır maketiniz varsa, qida etiketi çapı səhifəmizdə material və formatlara baxın. Lakin nəzərə alın ki, bu məqalə hüquqi məsləhət deyil və etiket mətninə görə məsuliyyəti istehsalçı daşıyır.

Qida etiketi qaydaları niyə vacibdir?

Etiket alıcı ilə istehsalçı arasında əsas birbaşa məlumat kanalıdır. Məsələn, allergiyası olan alıcı tərkibi oxumadan məhsulu təhlükəsiz seçə bilməz, çünki az miqdarda yer fındığı da onun üçün təhlükəli ola bilər. Eyni zamanda etiketdəki saxlanma şəraiti məhsulun keyfiyyətini evdə də qorumağa kömək edir. Qanun həmçinin məhsula xas olmayan xassələri etiketdə göstərməyi qadağan edir. Deməli, tərkibində çiyələk olmayan yoğurtu «çiyələkli» adlandırmaq olmaz, çünki bu, alıcını çaşdırır.

Qida etiketində hansı məlumatlar olmalıdır?

Qida etiketi tələblərinin əsasını qanunun 17.2.1-ci maddəsi təşkil edir, çünki o, etiketin alıcıya çatdırmalı olduğu məlumatları sadalayır. Aşağıdakı cədvəldə həmin siyahını və hər bənd üzrə praktik qeydlərimizi topladıq. Ancaq unutmayın ki, bəzi məhsul qrupları üçün əlavə şərtlər də ola bilər.

Qanunun 17.5-ci maddəsinə əsasən təfərrüatlı qaydaları qida təhlükəsizliyi sahəsində texniki normativ hüquqi aktlar müəyyən edir. Yəni uşaq qidası və ya bioloji aktiv qida məhsulları kimi qruplar üçün əlavə şərtlər ola bilər. Qanunun tam mətni FAO-nun FAOLEX bazasında hər kəs üçün açıqdır.

Məhsulun adı və tərkibi

Ad məhsulun həqiqi təbiətini göstərməlidir. Brend adı təkbaşına kifayət etmir, ona görə də onun yanında «süzmə pendir» və ya «qaynadılmış kolbasa» kimi aydın təsvir yazın. Adın ardınca tərkib gəlir. Beynəlxalq Codex Alimentarius standartı inqrediyentləri istehsal anındakı çəkiyə görə azalan ardıcıllıqla sadalamağı nəzərdə tutur. Məsələn, mürəbbədə meyvə şəkərdən çoxdursa, siyahı meyvə ilə başlayır.

Qida əlavələri və mürəkkəb inqrediyentlər

Konservant, boya və ya emulqator istifadə edirsinizsə, onları da tərkibə daxil edin. Adətən istehsalçılar əlavənin funksiyasını və adını birlikdə yazır, məsələn, «konservant: kalium sorbat». Həmçinin mürəkkəb inqrediyentin, yəni şokolad parçaları kimi hazır komponentin tərkibini mötərizədə açın. Beləliklə, alıcı bütün maddələri bir siyahıda görür.

Etiketdə miqdar və son istifadə tarixi

Xalis miqdarı metrik vahidlərlə yazın: bərk məhsul üçün qram və ya kiloqram, maye üçün millilitr və ya litr. Əgər məhsul duzlu su və ya şirə içindədirsə, beynəlxalq təcrübədə süzülmüş çəkini də göstərirlər. Beləliklə, alıcı bankada nə qədər əsas məhsul olduğunu dəqiq bilir.

Son istifadə tarixi və ən yaxşı istifadə tarixi

Qanun etiketdə istehsal tarixinin və yararlılıq müddətinin olmasını tələb edir. Praktikada isə iki ifadəyə rast gəlirik. «Son istifadə tarixi» tez xarab olan məhsullar üçündür və bu tarixdən sonra məhsulu yemək təhlükəli ola bilər. «Ən yaxşı istifadə tarixi» isə keyfiyyəti bildirir: məsələn, peçenye bu tarixdən sonra kövrəkliyini itirə bilər, lakin adətən zərərli olmur.

Son istifadə tarixi etiketdə alıcının ən çox axtardığı məlumatdır. Ona görə də onu aydın formatda yazın: gün, ay və il, məsələn, 15.03.2027. Çox vaxt istehsalçılar tarixi və partiya nömrəsini tirajdan sonra, qablaşdırma xəttində markirovka aparatı ilə vurur. Bu halda maketdə tarix üçün boş sahə ayırırıq. Bəzi lak növləri markirovka mürəkkəbinin tutmasını çətinləşdirir, ona görə də həmin sahənin örtüyünü aparatınıza görə seçirik. Partiya nömrəsi qanunun siyahısında ayrıca yer almasa da, problem zamanı məhsulu geri çağırmağı asanlaşdırır.

İstehsalçı, mənşə və saxlanma şəraiti

Etiketdə istehsalçının tam adı və ünvanı, həmçinin məhsulun mənşəyi olmalıdır. İdxal məhsulunda isə qanunun 17.4-cü maddəsi xarici dildəki etiketin, tərkibin, yararlılıq müddətinin və istifadə qaydasının Azərbaycan dilinə tərcüməsini tələb edir. Adətən idxalçılar qida etiketinə dair bu tələbi ayrıca tərcümə stikeri ilə yerinə yetirir. Maraqlıdır ki, qanun stikerə vurulan mətni də etiketlənmənin bir forması sayır.

Saxlanma şəraitini konkret yazın. Məsələn, «+2 °C ilə +6 °C arasında saxlayın» ifadəsi «sərin yerdə saxlayın» ifadəsindən daha faydalıdır. Bundan əlavə, açıldıqdan sonra məhsulu neçə gün ərzində istifadə etmək lazımdırsa, bunu da qeyd edin. Nəticədə alıcı məhsulu evdə düzgün saxlayır və keyfiyyətə dair şikayətlər azalır.

Qida etiketi tələbləri: allergenlər və qida dəyəri

Qanun tərkibdəki allergenləri etiketdə göstərməyi ayrıca tələb edir. Qanun allergenlərin siyahısını vermir, ona görə də beynəlxalq siyahılara istinad etmək rahatdır. Məsələn, Avropa İttifaqının qaydaları 14 əsas allergeni sadalayır: qlüten tərkibli taxıllar, xərçəngkimilər, yumurta, balıq, yer fındığı, soya, süd, qoz-fındıq, kərəviz, xardal, küncüt, kükürd dioksidi və sulfitlər, lüpin və molyusklar.

Adətən istehsalçılar allergenləri tərkib siyahısında qalın şriftlə və ya fərqli rənglə seçir. Belə olduqda alıcı onları bir baxışda görür. Əgər istehsal xəttində çarpaz çirklənmə riski varsa, bir çox istehsalçı «yer fındığı izləri ola bilər» kimi xəbərdarlıq da əlavə edir.

Qida və enerji dəyəri də qanunun siyahısındadır. Adətən 100 q və ya 100 ml məhsul üzrə enerji dəyərini kilokalori və kilocoulla, həmçinin zülal, yağ və karbohidratın miqdarını göstərirlər. Bu məlumatı cədvəl şəklində vermək rahatdır, çünki cədvəl kiçik etiketdə də səliqəli görünür.

Dil və oxunaqlılıq

Dil də qida etiketi tələblərinin vacib hissəsidir. Qanunun 17.2.2-ci maddəsinə görə etiket dəqiq, aydın və alıcı üçün tam başa düşülən olmalıdır. Azərbaycanda satılan məhsulda əsas mətn Azərbaycan dilində olmalıdır, rus və ya ingilis dilindəki mətn isə onu tamamlaya bilər. Çoxdilli etiketdə hər dili ayrıca blokda verin ki, alıcı öz dilini tez tapsın.

Oxunaqlılıq yalnız dil məsələsi deyil. Məsələn, açıq fonda tünd mətn və sadə şrift oxumanı xeyli asanlaşdırır. Qanunun özündə şrift ölçüsü yoxdur, lakin Avropa İttifaqında məcburi mətn üçün kiçik hərfin minimum hündürlüyü 1,2 mm-dir. İxrac etməsəniz belə, bu rəqəmi faydalı istinad kimi götürə bilərsiniz. Həmçinin mətni qabın tikiş yerinə və qatlarına yaxın yerləşdirməyin.

Qida etiketi qaydalarını haradan yoxlamaq olar?

Azərbaycanda qida təhlükəsizliyinə nəzarəti Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi (AQTA) həyata keçirir. Agentliyin saytında qida etiketləri haqqında maarifləndirici yazı, qaydalar və müraciət formaları var. Qanunvericilik aktlarının qüvvədə olan mətnini isə e-qanun.az bazasında axtara bilərsiniz.

Bundan əlavə, ixrac planlayırsınızsa, idxalçı ölkənin qaydalarını ayrıca öyrənin. Məsələn, Avropa İttifaqında 1169/2011 saylı Reqlament, Avrasiya İqtisadi İttifaqında isə TR TS 022/2011 texniki reqlamenti qüvvədədir. Yeni məhsul üçün ən etibarlı yol maketi çapdan əvvəl qida qanunvericiliyini bilən hüquqşünasa göstərməkdir. Biz isə texniki tərəfi, yəni ölçünü, oxunaqlılığı və materialı yoxlayırıq.

Çapa hazır qida etiketi: yoxlama siyahısı

Maketi çapa göndərməzdən əvvəl bu siyahını bənd-bənd yoxlayın. Hər bəndə «bəli» deyə bilirsinizsə, qida etiketiniz əsas tələblərə cavab verir:

• Məhsulun adı onun həqiqi növünü göstərir
• Tərkibdə inqrediyentlər çəkiyə görə azalan ardıcıllıqdadır, allergenlər isə qalın şriftlədir
• Xalis çəki və ya həcm metrik vahidlərlədir
• İstehsal tarixi, yararlılıq müddəti və partiya nömrəsi üçün yer var
• Saxlanma şəraiti və açıldıqdan sonrakı müddət konkretdir
• İstehsalçının adı, ünvanı və mənşə ölkəsi tamdır
• Qida və enerji dəyəri 100 q və ya 100 ml üzrədir
• Əsas mətn Azərbaycan dilindədir və tərcümələr dəqiqdir
• Mətn açıq fonda tünd rəngdədir və asan oxunaqlıdır

Pərakəndə şəbəkəyə məhsul verirsinizsə, qablaşdırmada EAN-13 barkodu da lazım olacaq. Barkodu ağ fonda, boş zonaları ilə və kifayət qədər ölçüdə yerləşdirin. Nömrəni haradan alacağınızı isə barkod bələdçimizdə izah etmişik.

Qida etiketlərinin çapı: necə kömək edirik

Mətnin məzmununu siz təsdiqləyirsiniz, biz isə onun çapda düzgün və oxunaqlı çıxmasına diqqət edirik. Qida etiketi tələblərini nəzərə alaraq maketdə tərkib, tarix və barkod üçün əvvəlcədən yer ayırırıq. Məsələn, soyudulmuş məhsullar üçün nəmə davamlı plyonka, dondurulmuş məhsullar üçün isə şaxtaya davamlı yapışqan təklif edirik. Avtomatik etiketləmə aparatınız varsa, etiketləri rulon etiket şəklində, rulonun daxili diametrini aparata uyğunlaşdıraraq hazırlayırıq. Sektor üzrə bütün həlləri isə qida sənayesi üçün etiket səhifəmizdə topladıq.

1. 1

   Addım 1: Maket və məlumat

   Maketi və ya mətni, qabın ölçüsünü və saxlanma şəraitini bizə göndərin.

2. 2

   Addım 2: Yoxlama və qiymət

   Faylı texniki cəhətdən yoxlayır, iş günlərində 24 saat ərzində qiymət təklifi göndəririk.

3. 3

   Addım 3: Təsdiq

   Sonra material, ölçü və rəngləri razılaşdırır, son maketi təsdiqinizə təqdim edirik.

4. 4

   Addım 4: Çap və təhvil

   Nəhayət, tirajı çap edir, təhvil qaydasını Bakıda sizinlə razılaşdırırıq.

Qida etiketi tələbləri: tez-tez verilən suallar